Budowa schronów w gminach bez PZP – szansa na przyspieszenie czy prawna pułapka dla samorządów?

Na biurka polskich wójtów, burmistrzów i prezydentów miast trafił jeden z najgorętszych aktów prawnych 2026. To nowelizacja ustawy Prawo zamówień publicznych. Samorządy otrzymały możliwość budowy schronów w gminach z pominięciem niektórych wymogów PZP. Dotąd samorządowe realia rzadko kiedy pozwalały urzędnikom na ekspresowe działanie. Teraz ma się to zmienić, bo potrzeba rozbudowy infrastruktury ochronnej jest bezdyskusyjna. Trzeba działać teraz. A schrony potrzebne są praktycznie na wczoraj.

Możliwość budowania schronów z pominięciem przepisów PZP ma dwie najważniejsze podstawy – czas realizacji i ochrona informacji. Tradycyjny maraton przetargowy, zapytania oferentów i procedury odwoławcze potrafią zablokować projekt na długie miesiące. W kwestiach bezpieczeństwa taki paraliż decyzyjny jest niedopuszczalny. Żeby ochrona ludności była skuteczna, musi powstawać szybko. Lata zaniedbań w tym obszarze spowodowały, że obecnie tempo budowy powinno być ekspresowe.

Jawność informacji na temat inwestycji a budowle ochrony cywilnej

W klasycznym trybie gmina musiałaby opublikować w sieci precyzyjne plany architektoniczne, lokalizację i specyfikację techniczną systemów instalacyjnych schronu. Dla budowy obiektu ochrony cywilnej to niemożliwe. W obecnej sytuacji geopolitycznej udostępnienie takich danych w internecie byłoby ujawnieniem informacji wrażliwych. Wyłączenie z reżimu zamówień publicznych pozwala utrzymać te strategiczne dane w tajemnicy. Dla lokalnych włodarzy to zielone światło do szybkiego działania, ale też ogromna odpowiedzialność.

Bardzo ważne, aby osoby decyzyjne miały świadomość, że rezygnacja z procedur przetargowych nie oznacza pełnej swobody. Wciąż obowiązują zasada gospodarności oraz dyscyplina finansów publicznych. Ryzyko podjęcia błędnych decyzji prawnych spoczywa teraz bezpośrednio na barkach kierowników jednostek. Jak sobie z tym poradzą? Czy Wasza gmina jest gotowa na zmianę zasad w inwestycjach dotyczących ochrony cywilnej?

Nie tylko beton. Co dokładnie łapie się na wyłączenie z PZP przy infrastrukturze ochronnej?

Gminy wraz z możliwością budowania schronów bez konieczności stosowania procedury prawa zamówień publicznych, uzyskały szeroki wachlarz uprawnień odnośnie tego, co zawiera zakres przedmiotowy takiej budowy. Dzięki temu, że zakres ten jest tak szeroki, budowane schrony naprawdę mogłyby stać się naszymi domami w sytuacjach zagrożenia. Oczywiście pod warunkiem, że będzie ich wystarczająco dużo. Tyle, żeby większość mieszkańców, która chciałaby skorzystać z takiej ochrony, w tych schronach mogła się zmieścić.

Systemy wentylacji i łączności – tak. A co z wyposażeniem schronu?

W procedurze bez zamówienia publicznego budować można nie tylko same „mury” schronu. Gminy w ramach takich inwestycji mogą też zamawiać m.in. systemy wentylacji, systemy łączności kryzysowej czy systemy wczesnego ostrzegania. A co z wyposażeniem? Łóżka, stoły, lampy i wszystko to, z czego można korzystać w schronie? Omijanie otwartych przetargów nie może stać się furtką do zakupów niezwiązanych z infrastrukturą bezpieczeństwa państwa. Każdy zakup musi znajdować uzasadnienie w obronności. Od krzesła dla ratownika w punkcie pomocy medycznej po specjalistyczne kamery i detektory chemiczne. Oraz w prawidłowym przydziale środków budżetowych. Sztuczne zawyżanie wartości inwestycji lub dzielenie zamówień tak, by „podpiąć” pod budowę schronu kosztowny sprzęt do biur dla urzędników miejskich, jest surowo karane przez organy nadzoru finansowego.

Specjalistyczne urządzenia objęte tajemnicą technologiczną i taktyczną

Włodarz miasta musi pamiętać, że pod pojęciem schronu i budowli ochronnej kryją się w nowym prawie konkretne parametry z zakresu ochrony ludności. Dozwolone jest zamawianie specjalistycznych filtrów powietrza i urządzeń do rekuperacji atmosfery w warunkach silnego skażenia. Budowa schronu może również obejmować zbrojone, żelbetowe wejścia z potężnymi zamkami opancerzonymi. To również nie wymaga publikowania na publicznym portalu zamówień rządowych ze względów zachowania tajemnicy technologicznej i taktycznej. Inwestycje tego typu podnoszą znacząco jakość i bezpieczeństwo mieszkańców każdej polskiej gminy, która podejmie wielkie wyzwanie budowy schronu.

Brak przetargu nie oznacza dowolności. Procedura wyboru i wewnętrzne zasady urzędu

Brak wymogu formalnego stosowania ustawy prawo zamówień publicznych nie daje urzędnikom pełnej swobody działania i dowolności decyzyjnej. Radcowie prawni urzędu, a także skarbnicy gmin odpowiedzialni za miejski budżet, powinni być szczególnie wyczuleni na to podwyższone ryzyko. Urzędnik z referatu do spraw inwestycji staje przed wyzwaniem znalezienia wykonawcy bez tradycyjnego przetargu. Wybór ten jednak nie zwalnia z obowiązku zachowania szczególnej staranności w gospodarowaniu państwowymi pieniędzmi. Zasada celowego i oszczędnego wydatkowania środków, wpisana w ustawę o finansach publicznych, obowiązuje tu w całej rozciągłości.

Regulamin wewnętrzny i instrukcja zamówień przy budowie schronu w gminie

Co gmina powinna zrobić, aby nie narazić się na zarzuty naruszenia dyscypliny finansów publicznych? Ani na zarzuty o faworyzowanie jednej wybranej firmy z lokalnego rynku budowlanego?

Dobrym rozwiązaniem i odpowiedzią na ten powszechny problem jest rzetelne i szybkie stworzenie dedykowanych, wewnętrznych regulaminów oraz instrukcji postępowania przy udzielaniu tak strategicznych zamówień. Twoja gmina potrzebuje specjalnego regulaminu wewnętrznego, który formalnie będzie zarządzał przebiegiem utajnionej analizy wyboru ofert rynkowych.

W takim dokumencie należy precyzyjnie opisać m.in.:

• powołanie zamkniętej grupy zaufanych pracowników do komisji merytorycznej,
• tryb wyboru specjalistycznych rzeczoznawców z odpowiednimi klauzulami bezpieczeństwa państwowego,
• szczegółową punktację ukrytych kryteriów dla certyfikowanych firm zbrojeniowych i budowlanych, które zostaną przez gminę zaproszone do składania tajnych, chronionych dokumentów ze swoimi ofertami kosztorysowymi.

Nieoceniona pomoc kancelarii prawnej

Prawnicy z kancelarii Polka Investment mogą z pełnym zaangażowaniem wesprzeć każdą jednostkę samorządową w przygotowaniu takich procedur. Oraz stworzeniu niezbędnej dokumentacji. Znamy z praktyki zawiłości związane z odpowiedzialnością wójta czy burmistrza. Od początku zadbamy o bezpieczeństwo prawne wszystkich kierowników zaangażowanych organów samorządowych. Skontaktuj się z nami.

Konstrukcja umowy na budowę schronu i ochrona informacji

Udzielenie zamówienia wiąże się z zawarciem umowy z wykonawcą. Głównym celem wyłączenia budowy schronów z reżimu Prawa zamówień publicznych (PZP) była ochrona informacji niejawnych przed dostępem osób niepowołanych. Z tego względu umowa na realizację takiej inwestycji wymaga szczególnej konstrukcji. Nie może ona opierać się na standardowych szablonach stosowanych przez urzędy np. przy budowie dróg gminnych. Jeśli gmina wybierze wykonawcę z odpowiednimi poświadczeniami bezpieczeństwa, musi zawrzeć z nim umowę zawierającą klauzule chroniące wrażliwe dane. Zbyt duża jawność w zakresie lokalizacji, specyfikacji technicznej, rzutów architektonicznych czy systemów wentylacji mogłaby stanowić zagrożenie dla bezpieczeństwa obiektu i ułatwić ewentualne działania sabotażowe. Dlatego umowa musi precyzyjnie określać m.in. zasady zachowania poufności (NDA), kwestie odpowiedzialności podwykonawców, a także zawierać adekwatne kary umowne za naruszenie tych zasad, skutecznie zabezpieczając interesy gminy oraz wójta czy burmistrza.

Audyty NIK i RIO a transparentny ślad rewizyjny

Odrębną i niezwykle ważną kwestią, na którą należy zwrócić uwagę już na etapie planowania inwestycji, jest przygotowanie się do przyszłych kontroli audytorskich. Mimo wyłączenia z procedur przetargowych, samorządy nadal podlegają rygorom ustawy o finansach publicznych, a w szczególności zasadom gospodarności i celowości wydatkowania środków. Prędzej czy później każda gmina będzie musiała liczyć się z weryfikacją zrealizowanej inwestycji przez Najwyższą Izbę Kontroli (NIK) lub Regionalną Izbę Obrachunkową (RIO). Podstawą obrony przed zarzutami o niegospodarność jest zbudowanie transparentnego śladu rewizyjnego (tzw. paper trail) jeszcze w trakcie trwania projektu. Właściwe udokumentowanie w aktach urzędu m.in. procesu analizy rynku, negocjacji z wykonawcami oraz kryteriów wyboru najkorzystniejszej oferty pozwoli gminie udowodnić audytorom, że środki publiczne zostały wydane rzetelnie i z dbałością o finanse samorządu.

Kompleksowe wsparcie kancelarii prawnej Polka Investment

Zapewnienie bezpieczeństwa prawnego i finansowego przy tak specyficznych projektach wymaga doświadczenia i odpowiedniego przygotowania proceduralnego. Kancelaria prawna Polka Investment oferuje jednostkom samorządu terytorialnego kompleksowe wsparcie na każdym etapie procesu inwestycyjnego. Nasi eksperci pomagają w tworzeniu dedykowanych regulaminów udzielania zamówień z zakresu obronności, przygotowują dostosowane do specyfiki zadania i w pełni zabezpieczające gminę umowy o roboty budowlane, a także doradzają, jak prawidłowo gromadzić dokumentację, by bezpiecznie przejść przez audyty organów kontrolnych. Zapraszamy do kontaktu.